سن و حافظۀ کتابخانه‌های آذربایجان

ایجاد اولین کتابخانه‌ها در آذربایجان همزمان با دورۀ آلبانی‌های قفقاز، در قرن پنجم آغاز گشته است. در آن دوران پس از آماده‌سازی حروف الفبای 52 حرفی،  بسیاری از کتاب‌ها به زبان آلبانیایی ترجمه شد.

در آن زمان که دین مسیحیت حکومت رسمی آلبان‌ها بود، در کلیساها کتابخانه‌های کوچک تأسیس شد. در قرن‌های بعد پس از تحکیم سیستم واحد باور به دین اسلام به عنوان دین رسمی تمام مردمان این مرز و بوم، تعداد کتابخانه‌ها نیز افزایش یافت.

کار کتابخانه در قرون وسطی در آذربایجان، در سه حوزه توسعه می‌یافت: 1- کتابخانه‌های کاخ؛ 2- کتابخانه‌های مسجد؛ 3- کتابخانه‌های شخصی شاعران، دانشمندان و فیلسوفان.

قرن یازدهم که دوران شکل‌گیری دورۀ رنسانس مسلمان نامگذاری شده است، در سه شهر جمهوری آذربایجان (گنجه، بردع و باکو) کتابخانه‌های معروفی وجود داشت. نظامی بزرگ در اثر «خسرو و شیرین» دربارۀ استفاده خویش از نسخه‌های خطی کهن در شهر بردع خبر داده است. کتابخانۀ باکو متعلق به کاخ شیروا‌ن‌شاهان بوده است.

در قرون وسطی، در اراضی خاک جمهوری آذربایجان، در مساجد کتابخانه‌هایی تأسیس می‌شد که، اکثر کتاب‌هایش مذهبی بودند. در زمانهای حاکمان دولتهای آق‌قویونلو و قره‌قویونلو که علاقه‌مند به شعر و ادب و هنر بودند، تا حدی از این سنت دوری جستند.

مؤسس دولت صفوی شاه اسماعیل که در 1501 دولت صفویان را به وجود آورد، از آنجا که خود شاعر و فیلسوف بود، در اوایل حاکمیت خود به تأسیس کتابخانه‌ها توجه ویژه‌ای کرد. در کاخ بهترین اتاق‌ها را برای کتابخانه در نظر گرفت. آن اتاق‌ها مجهز به تجهیزات ویژه‌ای بودند.

علاوه بر این، آذربایجان در قرون وسطی دارای کتابخانه‌های شخصی نیز بود. به عنوان نمونه: دانشمند بزرگ و به نام آذربایجان خواجه نصرالدین طوسی که مؤسس رصدخانۀ مراغه بود، در کنار رصدخانه، کتابخانه‌ای با ذخایر بیش از 400 هزار کتاب جمع ‌نموده بود.

بخش بزرگی از این کتاب‌ها از بغداد، دمشق، الجزایر، موصل و دیگر شهرها آورده شده بود. متأسفانه، این کتابخانه که در سال‌های 1258-1261 ساخته شده بود، هیچ نشانه‌ای از کتاب‌های کتابخانۀ رصدخانۀ مراغه نمانده است. در حالی که همۀ صد اثر نوشتۀ خواجه نصیرالدین طوسی امروزه به ما رسیده است. کتابخانه‌های بهمنیار فیلسوف آذربایجانی، خوشنویس، زبان‌شناس و نظریه‌پرداز ادبیات خطیب تبریزی و وزیر اول دولت الخانیان جناب رشیدالدین محبوبیت گسترده‌ای داشته است.

یکی از کتابخانه‌هایی که در دوران سلطنت شاه اسماعیل ایجاد شد، کتابخانۀ مقبرۀ شیخ صفی بوده است. شاه اسماعیل پس از به قدرت رسیدن، به افتخار پدر بزرگ خود «شیخ صفی» در شهر اردبیل مقبره می‌سازد و در آنجا در کنار مقبره کتابخانه تأسیس می‌کند.

کتاب‌های ارزشمند را که از تصرف شهرها به دست می‌آورد، به آنجا می‌فرستاد. کتابخانۀ بقعه شیخ صفی یکی از غنی‌ترین کتابخانه‌های شرق بوده است. از اوایل قرن شانزدهم تا سالهای 20 قرن نوزدهم، یعنی تقریبا سه قرن این کتابخانه فعالیت ویژه و گسترده‌ای داشته است. بعدها این کتابخانه با طرح‌ریزی و مکر روس‌ها به تفلیس آورده و سپس به کتابخانۀ سلطنتی در سنت پترزبورگ برده می‌شود.

کتابخانۀ «دارالکتب» در قرن دوازدهم تأسیس شده است. کتابخانه‌های شهر گنجه و بردع در آن زمان دارای کتاب‌های بسیار غنی و نادر بوده است.

آتابیگ‌ها که در طول سلطنت خود به توسعه فرهنگ دقت ویژه می‌کردند، توسعه و غنی‌سازی کتابخانه‌ها را مدنظر قرار داشتند و برای گسترش کتابخانه‌ها تلاش می‌کردند. تقریبا می‌توان گفت، آنها با ارزش‌ترین نسخه‌های خطی را از تمام کشورهای خاورمیانه خریداری کرده و به این کتابخانه میآوردند. در خود کتابخانه نیز کتاب‌ها رونوشت می‌شد و با این طریق کتاب‌ها افزایش داده می‌شد.

خواجه عمر دایی متفکر بزرگ آذربایجان نظامی گنجوی، مسئول کتابخانۀ کاخ بود، از این رو درب کتابخانه بر روی ایشان همیشه باز بود. در دورانی که ایشان به سر می‌برد، علم در شرق عالم کاملا شناخته شده بود. خلاقیت، هنر و ادب نظامی به عنوان شاعر بزرگ نیز یک گنج بزرگ برای این نهادهای علمی- فرهنگی بود.

 

 

مقالات دیگر